Blog yr Esgob ☩ Bishop's Blog

Esgob Bangor ☩ Andy John ☩ Bishop of Bangor


Latest stories

Cynhadledd Clerigion Bangor ☩ Bangor Clergy Conference


On Tuesday of this week (13.9.2021) the clergy of the Diocese of Bangor gathered together for the first time since the beginning of the pandemic. It was my privilege to give the address.

As a team of clergy in the diocese, we had become accustomed to being together, worshipping together, as well as learning with and from one another prior to the pandemic. Whilst we have gathered together virtually over the last 18 months, it was good to be together as a clergy team again.

It gave us the opportunity to break bread and Word together, and to consider how we can refocus, be heralds of hope, and not be afraid of change as we lead our church communities out of this period of pandemic.

☩ ☩ ☩ ☩ ☩ ☩ ☩ ☩ ☩ ☩ ☩ ☩ ☩ ☩ ☩ ☩

Dydd Mawrth yr wythnos hon (13.9.2021) ymgynullodd clerigion Esgobaeth Bangor am y tro cyntaf ers dechrau’r pandemig. Roedd yn fraint i fi eu hannerch.

Fel tîm o glerigion yn yr esgobaeth, roeddem wedi dod yn gyfarwydd â bod gyda’n gilydd, i addoli yn ogystal â dysgu gyda’n gilydd ac oddi wrth ein gilydd cyn y pandemig. Er ein bod wedi cyfarfod dros y we yn ystod y 18 mis diwethaf, roedd yn dda bod yng nghwmni ein gilydd unwaith eto.

Gawsom gyfle dorri bara a Gair, ac ystyried sut y gallwn ailffocysu, cyhoeddi gobaith a pheidio ofni newid wrth i ni arwain ein cymunedau eglwysig allan o’r cyfnod hwn o bandemig.

“TS Eliot in ‘Burnt Norton’, from the Four Quartets says:

Time present and time past
Are both perhaps present in time future,
What might have been and what has been
Point to one end, which is always present.
Footfalls echo in the memory
Down the passage which we did not take
Towards the door we never opened
Into the rose-garden.

I am conscious as we meet together that these words are worthy of some reflection but also come afresh as an invitation. The Governing Body of the CiW has already made progress in trying to understand what it is we should carry with us into the next stage of our journey and what we should leave behind. The blessings of online worship and the creativity we have discovered have shown us we are light on our feet and able to adapt to new challenges quickly. But the pandemic also made us realize we were anxious as a church, at times frenetic rather than purposeful and that one of the things we need to shed is fear and hopelessness. Things like this cash out in bold but hard choices we make which can be costly. But they are necessary. As a diocese we’ve done some similar thinking too: we’ve tried to understand what life must now be like as we emerge from the pandemic. We know the temptation is to revert and return to what is familiar. We will be conscious of the pressure from within ourselves, our congregations and the system which demands BMF payments and a host of other requests. It can feel that the treadmill is already wound up and spinning fast.

So let us now pause: must it be like this, really like this? Is there a choice, are there alternatives? In the language of TS Eliot, is this one of those times we need to open a door and travel a different route – with new courage and hope?

And we could call on endless Scriptures to aid us here. I think of Elijah called, not once but twice, to abandon himself to the normal standards and routines of life and become subject to the most unexpected of servants: ravens and a widow. Neither would normally be regarded as either safe or secure vessels to help but this is what the Lord commanded and it’s what Elijah did. (1 Kings 17). And he found God was there and his faith was justified. Or I think of the Lord Jesus Christ himself who chose Peter. He named him the Rock but that Rock would shatter, fall apart under pressure and remain ruined until the Risen Lord’s restoring love made sense of the title given to him.

The point I think is that our history is one in which this pattern of discovering God, when we are in particular need, is not new but must always be appropriated anew. This is deceptively easy to say and trundle out. But what does it mean to acknowledge that we need to be liberated into the important and vital tasks? How do we discover the place where heaven seems to open and angels ascend and descend from heaven to earth? That’s the cue for my principal text which is Genesis 28:10f and the arrival of Jacob at the place he named Bethel.

I’ve been reflecting again on our life and in particular on two core activities in the New Testament:

  • Evangelism
  • Worship

And I want to begin with the first of those words. God said to Jacob ‘I will not leave you until I have done what I have promised you’ (v 15). These are preceded with words which promise descendants, as numerous as the dust and land which will be for their keeping. What is staggering about the promise is that it comes to the biggest crook in town. A liar and a cheat, guilty of identity theft and intellectual property robbery too of the first order. There might even be a case of money laundering too.

But God chooses Jacob to bless all peoples on earth. We could dwell on why this scandalous choice is made and find resonance in the NT with Paul’s take on the wisdom of God who, in Christ, chooses the foolish and things that are not to shame the things which are. But I want us to pause at the point of promise. God commits himself in promise to this rogue. He sets no conditions or negotiates equal terms. But Jacob is no spectator. The grace of God draws from him new understanding with which he can identify: ‘Surely the Lord is in this place and I was not aware of it’ he says.

In his book ‘Beyond Duty: A Passion for Christ, a Heart for Mission’ Tim Dearborn (p. 2) says: ‘God’s church falters from exhaustion because Christians erroneously think that God has given them a mission to perform in the world. Rather, the God of mission has given his church to the world. It is not the church of God that has a mission in the world, but the God of mission who has a church in the world’.

I wonder in our Ministry Areas if we know where the Lord is? Are we like Jacob, not aware of it and doing many good things but somehow, missing the moment of visitation and of discovering God at work? If evangelism really is catching up with God and partnering in God’s work – can we discover gates of heaven anew in the places we live and in which we minister?

If the image of that door from TS Eliot means anything then it must mean walking a path where God is at work and implicitly walking away from things which are unfruitful. If we need to redesign priorities, stop certain activities in order to do what is blessed and good then do this, we must.

The 2nd word is perhaps the most important of all because it is the act of giving what is due to God and bringing joy and blessing so that others live out the week ahead. I know much has been written already about the tension between online and in-person worship so will not add to that. But as I talk to colleagues, I know there are tensions which are new but also ongoing: we have many services to conduct, most of the churches are content with the familiar and practical considerations (ministry in the week such as funerals) can mean we have less time to prepare. Very often Sunday worship exhausts us even if it provides well for our congregations.

We do, in truth, need to attend to what our worship consists of this year. I do not believe it is either sustainable or healthy for us to offer the previous package of virtually identical services across the Ministry Area and imagine that much will change. I want to offer both my permission and urge action on colleagues (or your own sake as well as for the church) to focus on what is really life giving and what is sustainable. How can worship flourish where you are?

However my concern is not just for the service rota. My concern is for you. When Jacob woke from his dream, he marked the place of encounter with oil and named it Bethel, the house of God. He understood this moment was significant and for him, necessary. He would go on to say that if God would be with him, then God would be his Lord. He set off on the next part of the journey and, we’re told, to the land of the ‘eastern peoples’. The journey forward happened because the encounter fitted him for the next step. And I wonder in the light of the strangeness and demand of Covid, whether you have the encounters you need to fit you for the journey? Are there moments when heaven opens and the angels ascend and descend? I’m not speaking of Sunday services because you will be giving for the sake of others. I mean for you – your heart and your soul nourished and blessed by goodness from above?

The need for leaders, priests, to have good time with God is essential. And though we will not be the rogues that he was, well, most of us anyway, what ought to inspire us is that God did not give up. Elsewhere in the story there is that wrestling. God would not let go. And if God promises the long walk with us then that door is the portal toward good things.”

Christmas Day Sermon 2020


To love as never before

In this season of Christmas, may I begin by wishing you all a safe, joyful and happy Christmas? There are unlikely to be many more years like the one we have experienced so these words all have added meaning: safe and joyful. I do pray it will be so for you and your families.

I’m very conscious of those who have paid the heaviest price during the pandemic. Those who have lost their lives, those who are grieving, those whose pattern of life, so disrupted, has left them feeling bewildered and those who have been isolated because human contact has been so limited. Anything we say beyond this must not ignore the simple fact that this year has been wretched and challenging. Nothing can be said which glosses over the impact this has had on our communities, country and indeed the whole world.

There is a way of telling the Christmas story of course which might do precisely this. We aren’t helped by the romanticizing of a story that is a good deal more brutal than the cards and pop up decorations suggest. But even a straight rendering of the story could be seen as an attempt to minimize or soften the blow of the effects of Covid-19. Stories need their interpreters who connect the message with our own so that we can make sense of what is happening or at least think about how to navigate some difficult terrain.

And so I want to pick out two things from this story so well known which speak to me afresh this year. The first is how God spoke: to shepherds out in the open fields minding their own business. And a God who can communicate like this, has something to say. In this case it was good news of great joy that would shape everything in history from this moment forward. Someone said of these hill workers ‘God goes to those who have time to hear him—and so he went to simple shepherds.’ There is no reason, if we have ears, to hear why anyone should be left out of the loop.

Christmas then is about the God who will not stay silent but speaks into the very fabric of this world. Such a God must have something to say about everything that is taking place. I don’t mean by this that we should attempt to see some hidden purpose as though everything will one day become clear and we will say ‘Ah, so that’s why’. But the God who comes into the thick of life, into the life of a young couple and to the dust of a small town in a remote part of the world, cannot be ignorant or impervious to what has befallen our world.

And this brings us to the next thing on which I wish to focus our thoughts. This child brought God. His coming ushered in the Kingdom, the way in which all we believe to be true about God becomes real and manifest wherever the rubber hits the ground. So in the gospels we read how the lost were brought home, the sick were healed and the hungry fed. We see how Jesus had compassion on people and, if you like, modelled what a fully human life should look like.

The issue of values has been thrown into the spotlight by Covid in a new way. It’s made us ask questions not only about resilience but what should characterize life in society. Dr Mark Carney, formerly the Governor of the Bank of England, is currently delivering the Reith lectures for 2020 and examining the issues of values in the light of Covid. Perceptively he observes that values, once related to the activity in question are now interpreted mostly through the eyes of market and money.  He says the ‘spread of the market can undermine community; one of the most important determinates of happiness’.

Dr Carney’s point is that market thinking has infected the way we understand values. We attach a price tag to most things and make judgements on the basis of their subsequent costs. Interestingly one of his solutions is the crafting of a new humility across all society. 

But the Child-King was born so that all of life might be invested with a goodness and Godlikeness that blesses and transforms, that is free of money-judgement, which is largely selfless in character. For Christians especially being enfolded in this love creates new desires to serve. Those shepherds could not contain their joy at the news they received and shared it with others: good news like this should not be squirrelled away. So too the blessings of all creation: these are not meant for the few but the many. And when the church understands how it is loved by God, liberated to serve, it can learn what love looks like.

I wonder if one of the things we must learn from this period, is that we are to love as we have never loved before? The outcast, the marginalized, the lonely and isolated? If love for Jesus burns within us this Christmas time, ought we not discover how this can radiate into wonderful acts of kindness and mercy?

I began by describing what this year has held for many and now suggest that our best response, not to explain or justify any of this, is to learn one of the most fundamental of lessons which Jesus taught and it is the power of love which overcomes. ‘By this’ he said, ‘shall others know you are my disciples if you have love for each other’ (John 13:35). Where love begins is less important than where it ends and here we turn back to that story and the angels message and the shepherds wonder but captured too in the words of St John: ‘God so love the world that He gave his only begotten Son.’

If this is how God loved us, so we ought to love the world he came to save.

Pregeth Dydd Nadolig 2020


Caru fel na fu erioed o’r blaen

Yn nhymor y Nadolig, hoffwn ddechrau drwy ddymuno i chi i gyd Nadolig diogel, llawn llawenydd a hapusrwydd. Mae’n annhebyg y cawn ni lawer o flynyddoedd fel yr un rydym wedi’i bod trwyddi,  felly mae gan bob un o’r geiriau hyn ystyr ychwanegol: diogel a llawn llawenydd. Rwyf yn gweddïo y bydd hynny’n wir i chi a’ch teuluoedd.

Rwy’n ymwybodol iawn o’r rhai sydd wedi talu’r pris trymaf yn ystod y pandemig. Y rhai sydd wedi colli eu bywydau, y rhai sy’n galaru, y rhai mae patrwm eu bywydau wedi cael ei aflonyddu, sydd wedi’u gadael yn teimlo’n ddryslyd, a’r rhai sydd wedi’u hynysu oherwydd prin eu bod yn cael cysylltu â phobl bellach. Ond rhaid i unrhyw beth rydym yn ei ddweud yn fwy na hyn beidio ag anwybyddu’r ffaith syml fod eleni wedi bod yn alaethus ac heriol. Allwn ni ddim dweud unrhyw beth a all guddio’r effaith mae hyn wedi’i gael ar ein cymunedau, ar ein gwlad ac yn wir, ar y byd cyfan.

Mae yna ffordd o adrodd stori’n Nadolig, wrth gwrs, a allai wneud yn union hynny. Dydyn ni’n helpu dim arnom ni’n hunain drwy ramantu am stori sy’n llawer mwy ciaidd nag y mae’r cardiau a’r addurniadau byrhoedlog yn ei awgrymu. Ond mae’n bosibl gweld hyd yn oed adroddiad cywir o’r stori fel ymdrech i leihau neu feddalu’r ergyd o effeithiau Covid-19.  Mae storïau angen dehonglwyr sy’n cysylltu’r neges gyda’n un ni er mwyn i ni allu wneud synnwyr o beth sy’n digwydd neu o leiaf feddwl sut i dreiddio drwy’r drysni.

Ac felly, rwyf eisiau dewis dau beth o’r stori sydd mor adnabyddus, sy’n siarad â mi o’r newydd eleni. Y cyntaf yw sut y siaradodd Duw: wrth fugeiliaid wrth eu gwaith yn y caeau agored. A Duw sy’n gallu cyfathrebu fel hyn, sydd â rhywbeth i’w ddweud. Yn yr achos hwn newyddion da o lawenydd mawr oedd hynny, a fyddai’n gadael ei ôl ar bopeth mewn hanes o’r funud honno ymlaen. Dywedodd rhywun am y gweithwyr hyn ar y mynydd ‘Mae Duw yn mynd at y rhai sydd ag amser i’w glywed – ac felly fe aeth at fugeiliaid syml. Doed dim rheswm, os oes gennym glustiau i wrando, pam na ddylai unrhyw un allu clywed hynny.

Mae’r Nadolig felly, ynghylch Duw na fydd yn aros yn ddistaw ond sy’n siarad wrth wead y byd hwn. Mae’n rhaid bod gan Dduw o’r fath rywbeth i’w ddweud am bopeth sy’n digwydd. Dydw i ddim ym meddwl fod hynny’n golygu y dylen ni ymdrechu i weld rhyw ddiben cudd fel pe deuai yn glir un diwrnod ac y byddwn ninnau’n dweud ‘Aha, felly, dyna pam’. Ond ni all Duw sy’n dod i ganol bywyd, i mewn i fywydau cyplau ifanc neu i lwch tref fechan mewn rhan anghysbell o’r byd, fod yn ddi-deimlad neu’n groen dew ynghylch beth sydd wedi digwydd i’n byd.

A daw hynny â ni at y peth nesaf yr hoffwn ganolbwyntio ein meddyliau arno. Daeth y plentyn hwn â Duw. Hebryngodd ei ddyfodiad y Deyrnas, daw y ffordd rydym ni i gyd yn ei gredu sy’n wir am Dduw yn real ac yn amlwg ble bynnag y mae’n gafael.Felly, yn yr efengylau, rydym yn darllen sut mae’r colledig yn dod adref, y rhai sâl yn cael eu gwella a’r newynog yn cael eu bwydo. Rydyn ni’n gweld y tosturi oedd gan Iesu at bobl a, bron iawn, yn dangos beth ddylai bywyd gwbl dynol fod.

Mae’r mater o werthoedd wedi’i ei dynnu i’r amlwg o’r newydd gan Covid . Mae wedi gwneud i ni ofyn cwestiynau nid yn unig am wydnwch ond beth ddylai nodweddion bywyd mewn cymdeithas fod. Ar hyn o bryd, mae Dr Mark Carney, cyn Lywodraethwr Banc Lloegr, yn traddodi’r darlithoedd Reith ar gyfer 2020 ac yn trafod y problemau ynghylch gwerthoedd yng ngoleuni Covid . Yn graff iawn, mae’n gweld fod gwerthoedd yn cael eu dehongli’n bennaf trwy lygaid y farchnad ac arian.  

Mae’n dweud y gallai ‘lledaeniad y farchnad danseilio cymunedau; un o’r pethau pwysicaf sy’n penderfynu hapusrwydd’.

Pwynt Dr Carney yw bod meddylfryd y farchnad wedi heintio’r ffordd rydym yn deall gwerthoedd. Rydyn ni’n gosod pris ar y rhan fwyaf o bethau ac yn barnu popeth yn ôl faint mae’n ei gostio. Yn ddiddorol iawn, un o’i atebion yw ffurfio gwyleidd-dra newydd drwy’r holl gymdeithas.  

Ond cafodd y Crist-Frenin ei eni er mwyn i fywyd yn ei gyfanrwydd gael ei arwisgo gyda daioni gan  Dduw sy’n bendithio ac yn trawsnewid, nad yw’n poeni am arian ac sy’n anhunanol o gymeriad. I Gristnogion yn enwedig, mae cael ein lapio yn y cariad hwn yn creu awydd newydd i wasanaethu. Ni allai’r bugeiliaid hynny  ffrwyno’u llawenydd ar ôl clywed y newyddion gan ei rannu gydag eraill; ni ddylai newyddion da fel hyn gael ei gadw’n gudd. Felly hefyd fendithion yr holl gread: nid ar gyfer yr ychydig y bwriadwyd y rhain ond ar gyfer y lliaws. A phan mae’r eglwys yn deall sut mae’n cael ei charu gan Dduw, wedi’i rhyddhau i wasanaethu, dyna pryd y mae’n gallu dysgu beth yw cariad.

Tybed ai un o’r pethau mae’n rhaid i ni ei ddysgu o’r cyfnod hwn yw y dylen ni garu fel nad ydym erioed wedi caru o’r blaen? Y gwrthodedig, y rhai sydd ar yr ymylon, yr unig a’r ynysig? Os yw cariad at Iesu’n llosgi tu fewn i ni adeg y Nadolig hwn, oni ddylem ni ddarganfod sut y gallai hynny dywynnu ohonom mewn gweithredoedd bendigedig o garedigrwydd a thosturi?

Dechreuais drwy ddisgrifio beth oedd y flwyddyn hon yn ei olygu i lawer ac, erbyn hyn, rwy’n awgrymu, nid i egluro na chyfiawnhau hyn o gwbl, mai ein hymateb gorau fyddai dysgu un o’r gwersi mwyaf sylfaenol a ddysgodd Iesu, sef bod nerth cariad yn goresgyn. “Os bydd gennych gariad tuag at eich gilydd‘’ meddai ‘wrth hynny bydd pawb yn gwybod mai disgyblion i mi ydych’ (Ioan 13:35).  Mae ble mae cariad yn dechrau’n llai pwysig na ble mae’n gorffen ac yma rydym yn troi’n ôl at y stori honno a neges yr angylion a rhyfeddod y bugeiliaid ond sy’n atseinio hefyd yng ngeiriau Sant Ioan: ‘Carodd Duw y byd gymaint nes iddo roi ei unig Fab.’

Os fel hyn yr oedd Duw yn ein caru ni, felly y dylem ni garu’r byd y daeth i’w achub.

Christmas Messages 2020

Closed Captions (subtitles) are available by using the button ‘CC’

Here are my Christmas messages for this year.

Naturally, both messages reflect on the pandemic, our response and the way it has affected us all.

In the video Christmas message (which is available in Welsh as well), I talk to Rev Andrew Sully, who has been a hospital chaplain at Ysbyty Gwynedd over the recent months.

Closed Captions (subtitles) are available by using the button ‘CC’ or via the settings ‘cog’ on Facebook.

Please do share and use these messages and a blessèd Christmas to you all!

☩ ☩ ☩ ☩ ☩ ☩ ☩ ☩ ☩ ☩ ☩ ☩ ☩ ☩ ☩ ☩

Christmas Message 2020

A year ago few of us would have imagined we would mark Christmas with the shadow of a virus hanging over much of our world. Fewer of us still would know what Zoom was beyond something to do with speed or haste. So much has changed in the last twelve months that predicting what the outcome might be is as uncertain as the arrival of the pandemic which has taken so many lives and left communities feeling isolated and troubled. The cost to the economy has been enormous and the well-being of the country has possibly suffered even more.

This would sound bleak beyond redemption were it not for the imminent arrival of a vaccine which promises a brighter future. What the new normal will involve remains unclear but this is a period about which books will be written long into the future.

I have been conscious of those who have sought ways to bring hope and kindness to those most at risk such as the elderly, those in hospital or carers. We will all remember the Thursday Clap which allowed us to thank NHS workers for their extraordinary work facing what seemed like a crisis to end all crises. There were others too who ensured medication was safely delivered, that contact was maintained with the more frail and marginalized in society. The capacity of human compassion to overflow into creative action has reminded us that we might seem powerless but this is not the case. What has seemed dark and foreboding has invited a level of practical care and support we haven’t seen for several generations.

The first part of the Christmas story may resonate with many of us as a consequence. Put aside the mental pictures of a gentle nativity scene at the crib. This is a story of God in the thick of life with all its challenges and complexities: it’s a story of how God enters into the chaos, born to a disorientated couple struggling to make sense of what this unexpected child could mean. In time, they and others came to realise that by stepping into this world, God was holding out an invitation to all humanity to connect with his transforming light and life. 

The second part of the Christmas story is more about our own response. If we are tempted to fear and despair we can respond to God’s open invitation to bring us hope. If we are tempted to feel powerless, God’s offer is to transform every heart and mind. This is the power of Christmas, which is the power of God to bring the world a light which never fades and life which is everlasting.

Bishop Andrew John, Bishop of Bangor

Negeseuon Nadolig 2020

Mae ‘Closed Captions’ (isdeitlau) ar gael wrth ddefnyddio’r botwm ‘CC’

Rwyf i’n falch i ryddhau fy negeseuon Nadolig – fideo ac ysgrifenedig.

Yn naturiol, mae’r ddwy neges yn adfyrio ar y pandemig, ein hymateb a’r ffordd y mae wedi effeithio bob un ohonom.

Yn y neges Nadolig fideo (sydd ar gael yn Saesneg hefyd), rwy’n siarad â’r Parch Andrew Sully, sydd wedi bod yn gaplan yn Ysbyty Gwynedd (Bangor) dros y misoedd diwethaf.

Mae ‘Closed Captions’ (isdeitlau) ar gael wrth ddefnyddio’r botwm ‘CC’ neu olwyn ddannedd ‘Settings’ ar Facebook.

Mae ‘na groeso i chi rannu a defnyddio’r negeseuon hyn a Nadolig llawen a dedwydd i chi i gyd.

☩ ☩ ☩ ☩ ☩ ☩ ☩ ☩ ☩ ☩ ☩ ☩ ☩ ☩ ☩ ☩

Neges Nadolig Ysgrifenedig 2020

Flwyddyn yn ôl, ychydig ohonom fyddai wedi dychmygu y byddwn yn dathlu’r Nadolig gyda chysgod feirws dros lawer iawn o’r byd. Llai fyth oedd yn gwybod beth yw Zoom, heblaw rywbeth ynghylch cyflymder a brys. Mae cymaint wedi newid yn ystod y deuddeg mis diwethaf nes bod darogan beth allai fod o’n blaenau fod mor ansicr a chyrhaeddiad y pandemig, sydd wedi cymryd cymaint o fywydau ac wedi gadael cymunedau’n teimlo’n ynysig ac yn drwblus. Mae’r gost i’r economi wedi bod yn enfawr a lles y wlad wedi dioddef, o bosibl, hyd yn oed yn fwy.

Byddai hynny’n swnio’n llwm, y tu hwnt i waredigaeth oni bai bod brechiad ar fin cyrraedd ac yn addo dyfodol gwell. Nid yw’n eglur beth fydd o’n blaenau yn y normal newydd ond mae hwn yn gyfnod y bydd llyfrau’n cael eu hysgrifennu amdano.

Rwyf wedi bod yn ymwybodol o’r rhai sydd wedi bod yn chwilio am ffyrdd i ddod â gobaith a charedigrwydd i’r rhai sydd yn y perygl mwyaf megis yr henoed, y rhai yn yr ysbyty neu ofalwyr. Bydd pob un ohonom yn cofio’r Clap Dydd Iau pan oedden ni’n diolch i weithwyr y Gwasanaeth Iechyd am eu gwaith anhygoel yn wynebu’r hyn a oedd yn ymddangos fel argyfwng yr argyfyngau. Roedd eraill yn sicrhau fod meddyginiaeth yn cael ei dosbarthu’n ddiogel ac yn gofalu nad oedd rhai bregus ac ar ymylon cymdeithas yn mynd yn angof. Mae gallu tosturi dynol i orlifo yn weithredu creadigol wedi’n hatgoffa, er y gallwn ni ymddangos yn analluog, dydyn ni ddim. Mae’r hyn oedd yn ymddangos yn dywyll ac yn ddychrynllyd wedi arwain at  y fath o ofal a chefnogaeth ymarferol nas gwelwyd ers cenedlaethau lawer. 

Efallai bydd rhan gyntaf y stori Nadolig yn canu cloch gyda llawer ohonom o ganlyniad. Anghofiwch y lluniau rhamantus o’r Geni wrth y preseb. Mae hon yn stori sy’n dangos Duw yng nghanol bywyd gyda’i holl heriau a’i gymhlethdodau: stori o sut mae Duw yn dod i mewn i anrhefn, yn cael ei eni i gwpl dryslyd oedd yn cael trafferth i wneud synnwyr o beth yn union oedd y plentyn annisgwyl hwn yn ei olygu. Ymhen ychydig,  daeth y ddau, ac eraill, i sylweddoli fod Duw, drwy gamu i’r byd hwn, yn gwahodd yr holl ddynoliaeth i gysylltu â’i oleuni a’i fywyd trawsnewidiol. 

Mae ail ran o stori’r Nadolig yn fwy ynghylch ein hymateb ni ein hunain. Os byddwn ni’n cael ein temtio i ofni ac anobeithio, gallwn ymateb i wahoddiad agored Duw i ddod â gobaith i ni. Os byddwn ni’n cael ein temtio i deimlo’n ddiffrwyth, cynnig Duw yw trawsnewid pob calon a meddwl. Dyma yw nerth y Nadolig, sef grym Duw i ddod â goleuni i’r byd, goleuni nad yw byth yn pylu a bywyd sy’n dragwyddol.

Esgob Andrew John, Esgob Bangor

Fear drivers and Chicken Licken


In this piece, I reflect on my experience and wonder about the motivators which are inhibiting the church from making bold decisions, looking at ministry initiatives and social policy as examples

In the story of Chicken Licken our hero mistakes an acorn falling on his head for something a good deal more apocalyptic: the sky is falling. Along the way to tell the King he encounters Ducky Lucky, Henny Penny, Goosy Loosy, Turkey Lurky, Drakey Lakey, Cocky Lockey and finally Foxy Loxy. The story’s truly dramatic ending is not the point of this illustration. In fact, their near escape from certain death ends with no-one remembering why they were on their way. The sky, of course, has not fallen down.

In this paper I wish to unpack some of the fear drivers which threaten to stop the church making bold decisions. I wish to look at some ministry matters and some issues around human sexuality. In each case I am working from my own context – that of a Diocesan Bishop in a large diocese in North Wales where the challenges we face invite courageous change rather than addiction to a status quo which can have only one outcome. The Christian narrative of adventurous love offers a radically different imperative the implications of which are of course relevant more widely.

Courageous Ministry

The German philosopher and sociologist Max Weber first used the phrase ‘the authority of the eternal yesterday’. Weber’s analysis was directed to the diverse sources of political authority but for our purposes the words are deeply suggestive of something else. We have acquired and inherited a way of operating as a church which is not sustainable in its current form. The wisdom of the Ministry Area, embraced by all the dioceses in the Church in Wales, was to realize the potential for working better, to do together what could not be done alone. This was undertaken not to diminish the importance of what is treasured in local churches but to lift some of the key strategic decisions onto a higher plain. Ministry Areas which might not be able to sustain a flourishing youth work on their own, for example, could partner with others and with the diocese to enable sustainable funding for this kind of commitment. Sharing financial responsibility for the whole of church life within a Ministry Area has given MAC’s (Ministry Area Councils) the authority to plan across a wider area and to invest in areas with greatest potential. With a united set of accounts, a clear commitment to planning around property and mission, it has enabled a greater focus and clearer purpose to direct our planning.

However ,the task of embedding good practice in Ministry Areas has revealed ongoing inertia and an attachment to former ways which are little different from Weber’s words. There are fear drivers which are real and compelling and which impede the church’s ministry. The uniformity of service provision from liturgy to language, culture and structure provides a basic church life framework. The few exceptions to this settled reality barely change what is a uniform pattern. The pandemic we are experiencing has further accelerated the questions surrounding diminishing congregations with fewer financial resources and buildings that are often a drain rather than asset.

The potential for many of our buildings is well understood: places of community use, pilgrim churches, betysau (houses of prayer) or centres for youth and families. However there are financial reasons why this kind of innovation moves decisions in the opposite direction: we worry when buildings cease to operate as places of worship and the loss of congregational giving makes a Ministry Area less viable. We worry that the scale of work often required to make these changes is significant and often costly. We worry because we sometimes face angry and vocal opposition which is occasionally personal and sustained. These fear drivers are real and ought not to be ignored because they create deep hesitancy at a local level.

The challenge for the church is to face these dynamics together with resolute purpose, unity and focus. This sounds an easy gain, but it requires a shift of significant proportions in terms of working relationships, support and training. Ministry training seldom provides the skills which are required at a local level in managing closures or re-purposing of buildings. A diocesan wide approach which invests significant time and energy to this end has begun in Bangor diocese under our Ezra scheme and property plans but it is costly in terms of time and finance and deeply frustrating for colleagues wishing to respond with innovation and faith.

Alongside the need for additional formational training there has also been a failure of imagination and modelling at a senior level. As Church we too often look down the hierarchy to see innovation and change. Perhaps we have been guilty of failing to model and lead the changes we hope to see. It is too easy to expect ministerial training to resolve our failings. Sometimes we need to have the foresight to understand how vocation depends upon people catching a glimpse of what is possible. Senior leaders in the church need to be courageous and ambitious in leading change, and also to have the humility and wisdom to risk doing new things and to learn even when this is complex and costly for us.

We will need to be clear in our essential task which is to share the gospel with as many as possible. But a plethora of diverse church communities will be needed in order to provide credibility in a society which is itself becoming ever more diverse. The potential for church planting, pioneering communities and even the recently launched ‘All Wales’ evangelism initiatives which seek to evangelize in different and novel ways will need to succeed and reshape the landscape of the whole church if we are to make progress. In addition to church plants and pioneer initiatives there is also a need to build resilience and a greater depth of faith exploration and learning amongst all our church communities. The recent pandemic has taught us much about our surprising ability to adapt and to be more agile, and it has also shown us where we have more work to do to fulfil our core task of being faithful witnesses to Christ and bearers of good news for others.

What will make or break this vision is not whether society has forever rejected the Christian faith and not even the financial constraints which are real, it will be because we have not been courageous enough and seized the moment to mould church life to meet the challenge.

Equal marriage

Few subjects continue to invite comment with greater passion than the issue of equal marriage and the church. When I wrote my pastoral letter in 2017, my mailbox was approximately 50 (fifty) times larger than when I wrote on a similarly vital subject, evangelism, some 12 months later. We might ponder why it is that this issue seems to vex like few others. For some it marks a shift which in the nature of things just seems wrong. For others there is insufficient in the tradition of the church to support the extension of established polity. For others it is the witness of the Scriptures which are boundried tightly. Breaking faith with Bible is breaking faith with God and insupportable.

It was interesting to note the intensity of rebuttal particularly from those for whom Scripture spoken on this matter with clarity. The language, even when couched in the traditional language of academia was, without exception, infused with fury and at times, disdain. When this intensity has forced its way into measured dialogue, we might wonder what is truly driving the theological gravy train.

One of the areas least explored was that as theological consequence. Behind a good deal of the rhetoric there is often a lurking fear that something will happen if we allow a particular development to occur especially a radical shift. In effect it is Chicken Licken played out on the pitch of moral discourse and decision making. Those who argue passionately for a retention of the status quo fear the sky falling down.

Is this fear legitimate? When we step back into the pages of the Old Testament we might think so. The constant charge God lays at the door of apostate Israel is that they have departed from the ways of the Lord. The model of cause and effect is striking in much of the prophetic witnesses: choose x and live or y and die. Actions have consequences.

This form of thinking is particularly interesting in the way the Anglican communion is attempting to navigate the issue of human sexuality and inter communion discipline: churches which authorize liturgy for the solemnizing of same sex relationships experience the inevitable consequences of their actions: they sit on the outside of some of the decision-making bodies in the Anglican family.

In the New Testament the theme of judgment is real and compelling. Paul addresses this in Romans 1. The wrath of God is revealed in the breakdown of normal relationships and codes of conduct. This anarchy leads to further alienation from God, further debauchery and the appropriate penalty for such departure. The causality and consequence model is strong and clear.

It is perfectly legitimate to therefore ask what the consequences of those who have contracted same sex marriages and civil partnerships has been. On the Romans model (and a legitimate test therefore of the authenticity of the relationship) we might expect to see a similar breakdown and similar moral chaos. In fact, what we see is an increase of grace and stability.

Engaging with this whole area of discourse is vital and it requires enormous care. We have much to learn as well as to contribute to so many of the current explorations of what it means and how it feels to talk about gender, identity, human sexuality, marriage and partnership. In addition to being subjects of fascination for many there are also important power dynamics involved that require sensitivity, deep listening and a willingness to journey with those who feel misunderstood, not heard or unknown by others.

Alongside these matters, or perhaps under-pinning our approach to them is our concept of the authority of scripture and the ways in which we understand and interpret God’s word. We have so much work to do to continually equip ourselves for our Christian journey.  Unless we take time to read, learn and to engage with those we encounter along the way, we risk rushing forward in ignorance and perhaps deserve the fate of Chicken Licken et al with Foxy Loxy.


In this short paper I have attempted to identify motivators which are inhibiting the church from making bold decisions. One is in the arena of ministry initiatives and the other in social policy. They seem quite distinct but what unites them is a fear that change will be disastrous. What is becoming increasingly clear however is that the opposite is true, if costly. If we remain on the trajectories of life inherited and only these, it is then we will go quietly into the dark. Courage demands we do differently, for the sake of Christ. We do well to remember Chicken Licken.

+Andrew Bangor

Gyrwyr ofn a Chicken Licken


Dyma fi’n adfyfyrio ar fy mhrofiad ac yn gofyn beth sy’n rhwystro’r eglwys rhag cymryd penderfyniadau dewr, mewn meysydd fel mentrau gweinidogaethol a pholisi cymdeithasol, er enghraifft?

Yn stori Chicken Licken, mae ein harwr yn camgymryd mesen yn disgyn ar ei ben am rywbeth llawer mwy dychrynllyd:  fod yr awyr yn disgyn. Ar ei ffordd i ddweud wrth y Brenin, mae’n cyfarfod Ducky Lucky, Henny Penny, Goosy Loosy, Turkey Lurky, Drakey Lakey, Cocky Lockey ac, yn olaf, Foxy Loxy. Ond nid diweddglo hynod ddramatig y stori hon yw’r pwynt yn y papur hwn.  Mewn gwirionedd, mae eu dihangfa oddi wrth farwolaeth sicr yn gorffen gyda phawb wedi anghofio pam eu bod ar eu taith.  Doedd yr awyr, wrth gwrs, ddim wedi disgyn. 

Yn y papur hwn, fel hoffwn i drafod rhai o’r pethau sy’n gyrru ofn ac sy’n bygwth atal yr eglwys rhag cymryd penderfyniadau dewr.  Fe hoffwn i ystyried rhai materion gweinidogaethol a rhai problemau ynghylch rhywioldeb pobl.  Bob tro, rwy’n gweithio o fewn fy nghyd-destun i fy hunan – Esgob mewn esgobaeth fawr yng ngogledd Cymru lle mae’r heriau rydyn ni’n eu hwynebu’n yn gwahodd newid dewr yn hytrach na bod yn gaeth i’r hen drefn na all ond arwain at un peth.  Mae’r hanes Cristnogol o gariad anturiaethus yn cynnig gorchymyn gwahanol iawn, gyda goblygiadau sydd, wrth gwrs, yn berthnasol yn ehangach. 

Gweinidogaeth Ddewr

Yr athronydd a’r cymdeithasegwr o’r Almaen, Max Weber, oedd y cyntaf i ddefnyddio’r ymadrodd ‘awdurdod y ddoe diderfyn’.  Roedd dadansoddiad Weber yn cyfeirio at wahanol ffynonellau o awdurdod gwleidyddol, ond, at ein dibenion ni, mae’r geiriau’n awgrymu’n gryf rywbeth arall.  Rydyn ni wedi cael ac wedi etifeddu ffordd o weithredu fel eglwys nad yw’n gynaliadwy ar ei ffurf bresennol.  Doethineb yr Ardal Weinidogaeth, sydd wedi’i mabwysiadu gan bob esgobaeth yn yr Eglwys yng Nghymru, oedd sylweddoli’r potensial ar gyfer gweithio’n well, gwneud gyda’n gilydd yr hyn na allwn ni ei wneud ar ein pen ein hunain.  Fe wnaed hyn, nid i fychanu’r hyn sy’n cael ei drysori mewn eglwysi lleol ond i godi rhai o’r penderfyniadau strategol allweddol i lwyfan uwch.  Efallai y gallai Ardaloedd Gweinidogaeth sy’n cael trafferth i gynnal gwaith ieuenctid llwyddiannus ar eu pen eu hunain, er enghraifft, ymuno gydag Ardaloedd eraill ac â’r esgobaeth i gael cyllid cynaliadwy ar gyfer y math yma o ymrwymiad.  Mae rhannu cyfrifoldeb ariannol am holl fywyd yr eglwys o fewn Ardal Weinidogaeth wedi rhoi awdurdod i Gynghorau Ardaloedd Gweinidogaeth i gynllunio ar draws meysydd ehangach a buddsoddi mewn meysydd gyda’r potensial mwyaf.  Mae cael set gyfun o gyfrifon, ymrwymiad clir i gynllunio ar gyfer eiddo a chenhadaeth, wedi galluogi canolbwyntio’n well a chael diben gliriach i roi gwell cyfeiriad i’n cynllunio. 

 Ond, mae’r dasg o sefydlu ymarfer da mewn Ardaloedd Gweinidogaeth wedi dangos llesgedd cyson ac ymlyniad i’r hen ffyrdd nad yw fawr gwahanol i eiriau Weber.   Mae yna yrwyr ofnau sy’n real ac yn rymus ac sy’n llesteirio gweinidogaeth yr eglwys.  Mae unffurfiaeth y gwasanaeth a ddarperir, o litwrgi i iaith, diwylliant a strwythur yn ffurfio fframwaith sylfaenol bywyd yr eglwys.  Ychydig iawn mae’r ychydig o eithriadau i’r realaeth sefydlog hon yn newid ar y patrwm unffurf hwn.  Mae’r pandemig rydyn ni’n mynd trwyddo wedi cyflymu ymhellach y cwestiynau ynghylch cynulleidfaoedd yn teneuo gyda llai o adnoddau ariannol ac adeiladau sydd, yn amlach na pheidio, yn fwrn yn hytrach nag yn ased. 

Mae pawb yn gwybod beth yw’r potensial ar gyfer llawer o’n hadeiladau: mannau o ddefnydd cymdeithasol, eglwysi pererin, betysau (tai gweddi) neu ganolfannau ar gyfer ieuenctid a theuluoedd.  Ond, mae yna resymau ariannol pam fod y math yma o arloesi yn symud penderfyniadau i’r cyfeiriad gwahanol:  rydyn ni’n poeni pan na fydd adeiladau, bellach, yn fannau addoli ac mae colli cyfraniadau cynulleidfaoedd yn gwneud yr Ardal Weinidogaeth yn llai hyfyw.  Rydyn ni’n poeni bod angen cymaint o waith, ac yn aml, arian i wneud y newidiadau hynny.   Rydyn ni’n poeni oherwydd ein bod ni weithiau’n wynebu gwrthwynebiad croch a blin, sy’n gallu bod yn bersonol ac yn ddi-ddiwedd.  Mae’r gyrwyr ofn hyn yn real ac ni ddylid eu hanwybyddu.  Maen nhw’n creu oedi dwfn ar lefel leol. 

Yr her i’r eglwys yw wynebu hyn gyda’n gilydd yn benderfynol, yn unedig ac yn gadarn.  Mae hynny’n swnio’n hawdd i’w wneud ond mae’n gofyn am gryn newid mewn perthynasau gwaith, cefnogaeth a hyfforddiant.  Anaml mae hyfforddiant ar gyfer y weinidogaeth yn magu’r sgiliau sydd eu hangen wrth reoli cau neu i roi defnydd newydd i adeiladau mewn ardaloedd.  Mae trefnu hyn ar lefel esgobaeth yn gofyn am fuddsoddi cryn amser ac arian, ac mae wedi cychwyn yn esgobaeth Bangor o dan ein cynllun Ezra a’r cynlluniau eiddo, ond mae’n gostus o ran amser ac arian ac yn hynod rwystredig i gydweithwyr sydd eisiau ymateb gydag arloesedd a ffydd. 

Ar ben yr angen am hyfforddiant ffurfiannol ychwanegol, mae yna hefyd fethiant o ran dychymyg a modelu ar lefel uwch.  Fel Eglwys, rydyn ni’n gorfod edrych i lawr yr hierarchaeth i weld arloesedd a newid.  Efallai ein bod ni’n euog o fethu modelu ac arwain y newidiadau rydyn ni’n gobeithio eu gweld.  Mae’n rhy hawdd gobeithio y bydd hyfforddiant gweinidogaethol yn datrys ein methiannau.  Weithiau, rydyn ni angen y craffter i ddeall sut y mae galwedigaethau’n dibynnu ar fod pobl yn cael cip ar yr hyn sy’n bosibl.  Dylai uwch arweinwyr yr eglwys fod yn ddewr ac yn uchelgeisiol wrth arwain newid a hefyd fod yn ddigon diymhongar a doeth i gymryd risg wrth wneud pethau newydd a dysgu hyd yn oed pan mae hynny’n gymhleth ac yn gostus i ni. 

 Fe ddylem ni fod yn glir yn ein tasg sylfaenol, sef rhannu’r efengyl gyda chymaint â phosibl.  Ond bydd angen tomen o wahanol gymunedau eglwysig i wneud hyn yn gredadwy mewn cymdeithas sydd, ei hunan, yn dod yn fwy ac yn fwy amrywiol.   Bydd yn rhaid i’r potensial ar gyfer plannu eglwysi, cymunedau blaengar ac hyd yn oed y fenter efengylu newydd, Cymru Gyfan, sy’n ceisio efengylu mewn ffyrdd gwahanol a newydd, lwyddo i newid ac ailffurfio tirwedd yr eglwys gyfan os ydym ni i symud ymlaen.   Yn ogystal â phlannu eglwysi a mentrau blaengar, mae’n rhaid i ni hefyd gynyddu gwytnwch a dysgu ac archwilio ffydd yn ddyfnach ymysg ein holl gymunedau eglwysig.  Mae’r pandemig diweddar wedi dysgu llawer i ni ynghylch ein gallu rhyfeddol i addasu a bod yn fyw hyblyg, mae hefyd wedi dangos i ni lle mae mwy o waith i ni ei wneud i gyflawni ein tasg graidd o fod yn ffyddlon ac yn dystion i Grist a dod â newyddion da i eraill. 

Yr hyn a fydd un ai’n chwalu neu’n gwireddu’r weledigaeth hon yw nid a yw cymdeithas wedi gwrthod y ffydd Gristnogol ac nid hyd yn oed y cyfyngiadau ariannol real iawn, ond a fyddwn ni wedi bod yn ddigon dewr ac wedi bachu ar y cyfle i lunio bywyd yr eglwys i wynebu’r her. 

Priodas gyfartal

Does dim llawer o bethau’n codi gwrychyn cymaint â phriodas gyfartal a’r eglwys.  Pan ysgrifennais i fy llythyr bugeiliol yn 2017, cefais tua 50% (hanner cant) yn fwy o ohebiaeth na phan ysgrifennais i ar bwnc hanfodol, tebyg, efengylu, tua 12 mis yn ddiweddarach.  Fe allwn ni ddyfalu pam fod hyn yn codi gwrychyn yn fwy na fawr ddim arall.  I rai, mae’n dangos symudiad sydd i’w weld gymaint yn groes i’r drefn naturiol.  I eraill, does yna ddim digon o draddodiad yn yr eglwys i gefnogi ymestyn y drefn sefydlog.  I eraill eto, terfynau tynn tystiolaeth yr Ysgrythurau sy’n cyfrif.  Mae torri gair y Beibl yn golygu torri gair Duw ac yn annerbyniol. 

Roedd yn ddiddorol gweld mor danbaid oedd y dadleuon yn erbyn, yn enwedig oddi wrth y rhai yr oedd neges yr Ysgrythur ynghylch hyn yn hollol glir iddyn nhw.  Roedd yr iaith, yn ddieithriad, hyd yn oed pan oedd yn cael ei mynegi fel iaith draddodiadol academia, yn llawn dicllonedd ac, weithiau, ddirmyg.  Mae gweld tanbeidrwydd fel hyn yn gwthio i mewn i sgwrs resymol yn gwneud i rywun ofyn beth, mewn gwirionedd, sy’n gwthio’r drol ddiwynyddol. 

Un o’r meysydd sydd heb gael fawr ddim sylw yw’r un o ganlyniad diwinyddol. Y tu ôl i lawer o’r rhethreg mae yna’n aml ofn yn cuddio y bydd rhywbeth yn digwydd os byddwn ni’n caniatáu i rywbeth ddigwydd, yn enwedig newid radical.  Mewn gwirionedd, hyn yw Chicken Liken ar ffurf disgwrs moesol a chymryd penderfyniadau.  Mae’r rhai sy’n dadlau mor angerddol dros gadw pethau fel ag maen nhw ofn y bydd yr awyr yn disgyn ar eu pennau.

A yw’r ofn hwn yn ddilys?  Pan fyddwn ni’n troi’n ôl at dudalennau’r Hen Destament, fe allen ni feddw ei fod.  Y cyhuddiad y mae Duw’n ei osod yn gyson gerbron yr Israel wrthgilgar yw ei bod wedi gwyro oddi wrth ffyrdd yr Arglwydd.  Mae’r model o achos a chanlyniad yn drawiadol yn nhystiolaeth llawer o’r proffwydi:  dewiswch x a byw, neu y a marw.  Mae gan weithredoedd eu canlyniadau. 

Mae’r ffordd yma o feddwl yn hynod ddiddorol yn y ffordd y mae’r cymundod Anglicanaidd yn ceisio llywio o gwmpas rhywioldeb dynol a’r ddisgyblaeth rhyng- gymundod: bydd eglwysi sy’n awdurdodi litwrgi ar gyfer gweinyddu perthynasau o’r un rhyw yn dioddef canlyniad anorfod eu gweithredoedd:  maen nhw’n eistedd y tu allan i’r cyrff sy’n penderfynu yn y teulu Anglicanaidd.

Yn y Testament Newydd, mae thema barn yn real ac yn nerthol.  Mae Paul yn trafod hyn yn Rhufeiniaid 1. Mae digofaint Duw’n cael ei ddatgelu wrth i berthynasau a ffyrdd o ymddwyn arferol dorri i lawr.  Mae anarchiaeth fel hyn yn arwain at fwy o wrthgilio oddi wrth Dduw, mwy o anlladrwydd a’r gosb briodol ar gyfer y fath wrthgilio.  Mae’r model o achos a chanlyniad yn gryf ac yn glir. 

Mae’n hollol deg, felly, gofyn beth oedd y canlyniadau i’r rhai sydd wedi gweinyddu priodasau o’r un rhyw a phartneriaeth sifil.  Yn ôl y model Rhufeinig (a phrawf teg, felly, o ddilysrwydd y berthynas) fe allwn ni ddisgwyl tor-perthynas tebyg a llanast moesol.  Mewn gwirionedd, yr hyn a welwn ni yw cynnydd mewn gras a sefydlogrwydd. 

Mae trafod hyn i gyd yn rheidrwydd ac yn gofyn bod yn hynod, hynod ofalus.  Mae gennym ni lawer i’w ddysgu yn ogystal ag i’w gyfrannu i lawer o’r trafodaethau ar hyn o bryd ynghylch beth yw ystyr a sut mae’n teimlo i drafod rhywedd, hunaniaeth, rhywioldeb pobl, priodas a phartneriaeth.  Yn ogystal â bod yn destun rhyfeddod i lawer mae yma hefyd ddeinameg grym pwysig sy’n gofyn am sensitifrwydd, gwrando’n astud a bod yn fodlon teithio gyda’r rhai sy’n teimlo nad oes neb yn eu deall, neb yn gwrando arnyn nhw a phawb yn eu hanwybyddu. 

 Yn ogystal â’r pethau hyn, neu efallai sy’n sail i’n hagwedd yn eu cylch, yw’r ffordd rydyn ni’n meddwl am awdurdod yr ysgrythur a sut rydyn ni’n deall ac yn dehongli gair Duw.   Mae gennym ni gymaint o waith i’w wneud i arfogi’n hunain yn gysyniadol ar gyfer ein taith Gristnogol  Oni bai ein bod ni’n treulio amser i ddysgu a thrafod gyda’r rhai rydyn ni’n eu cyfarfod ar y ffordd, rydyn ni mewn perygl o ruthro ymlaen yn ddi-ddeall ac efallai’n haeddu tynged Chicken Licken a’i griw gyda Foxy Loxy. 


Yn y papur byr hwn, rwyf wedi ceisio dangos y pethau sy’n rhwystro’r eglwys rhag cymryd penderfyniadau dewr.  Un yw’r maes o fentrau gweinidogaethol ac un arall yw polisi cymdeithasol.  Maen nhw i’w gweld yn eithaf gwahanol ond yr hyn sy’n eu huno yw’r ofn y byddai newid yn drychinebus.  Yr hyn sy’n dod yn gynyddol glir, fodd bynnag, yw mai’r gwrthwyneb sy’n wir, os yn gostus.  Os byddwn ni’n dal i aros ar y llwybrau bywyd rydyn ni wedi’u hetifeddu, a dim ond ar y rhain, byddwn yn mynd ar ein pennau, yn dawel, i’r tywyllwch.  Mae dewrder yn mynnu ein bod yn gwneud yn wahanol, er mwyn Crist.  Rhaid i ni beidio anghofio Chicken Licken. 

+Andrew Bangor

Pennies from Heaven?


The return of lockdown restrictions across much of the country occasioned by increasing infections recorded have once again focused our attention of the reality of uncertainty. This uncertainty is not wholly unexpected as politicians and medical scientists warned that a second wave of the pandemic would occur in the winter months. 

The timing of the second wave is earlier than expected raising questions whether social policy has contributed directly to both the timing and extent of the virus spread. What makes the second wave so damaging is that any recovery from the period of ‘unlockdown’ is now under threat. Businesses claim that this second period of restriction undermines those early recoveries, creates instability and damages what is only a fragile confidence. The ‘new normal’ appears to be one of settled uncertainty and makes even simple planning difficult and problematic.

The effects of the pandemic on employment and prosperity are obvious and real and even though developed studies on the scale and seriousness of mental health damage remain outstanding, few doubt that the consequences will be profound and long lasting. What has marked out this particular pandemic challenge is that we are not accustomed to the sort of deprivations seen not since the second world war. In western Europe, we have become immune to living with a fragility which our sisters and brothers in other parts of the world take for granted. 

For the church, the challenges are little different from other parts of society – the loss of economy, supporters, morale and perhaps crucially, activity and gathering. When a great deal of our identity has subsisted in the things we do, the challenge of identity becomes acute. Early indications suggest that some ministers and some churches, deprived of key tasks, have struggled to re-identify or sustain a vision of ministry that is empowering.

The question I wish to address in this paper in whether there are examples in Scripture which might model existence and purpose that can sustain us in a time of deprivation. I will briefly consider some key events and examine whether the understandable desire for prediction and knowing is ultimately a cul de sac and that lessons which centre on waiting and listening will enable a better doing in due course.

Holy Scripture is replete with examples of piety couched in threat-plea-salvation language (often juxtaposed in order) and concept. The Psalmist (Psalm 64:1f) for example called upon God to hear and then act in the face of enemies; prophets such as Elijah became the agents of delivery often secured in the face of enormous obstacles (1 Kings 17:7f). Even the kings, often the cause of trouble not their resolution, occasionally recognized their dependence on God in the face of challenge (2 Chron. 20:12). The context of viral threat, the deprivation of liberties we have taken for granted and the loss of opportunity and employment provide parallels to these stories of threat and challenge.

The threats of plague and pestilence are well known in Scripture. In the exodus story wasting sickness came directly from God. This is not the first instance pestilence came as a judgment – Pharaoh felt the consequences of Abram’s deceit because of Sarai. This ‘misplaced’ judgement focuses less on the object of the judgement than the offense of transgressing divine command and law. What appears to be indiscriminate, unreasonable even, misses the point that the story is about intimate connection between God and law, woven into the fabric of creation. A breach of the law is an offense against God regardless where fault lies.

But there are other stories in Scripture which need to sit centre stage at this time and invite the church to re-learn patterns and rhythms which have guided the church in times past and might do so again. The reality of pestilence in the psalms is the threat inviting petition and deliverance. But the fowler’s snare and deadly pestilence are no match for Yahweh’s salvation if the faithful make the Most High a dwelling (Psalm 91).

The narratives which provide the most obvious base from which to work are the seminal events in the Old Testament. The exodus-desert experience and the exile-prisoner stories witness to the same experience of challenge and threat. Both also describe a new engagement with God and a re-orientation of accepted patterns and understanding. In both stories, whether historically contemporaneous with the ‘events’ or not, there are explicit promises indicating a specific outcome but also more general commands which suggest responding to the challenge with faithfulness and no more is entirely legitimate. Even when this pattern is not uniform it is broadly consistent suggesting the ‘answers’ are less about solutions so much as faithful response.

The exodus story bears the marks of an epic drama from the first encounter of Moses with God and reluctance to do much more than tend the flocks to the moment of recognition he would not see the longed-for promised land. Spanning much of the early books of the Old Testament describes how the Hebrews are formed into a nation. The threat of Pharaoh gives way to a new threat which is learning to be faithful in the desert space. This period of aridity is the time of law giving. The contrast between the clear landscape of legal boundary and a more fraught life of deprivation is suggestive. 

The inhospitable desert becomes the context therefore for the formation the law demands. There is challenge inherent to both: the physical environment is brutal and harsh, the demands of the law no less taxing. One provides a context, the other a means by which to navigate within it.

The exile also involves a journey and dislocation. This time from Jerusalem to Babylon. For some this was a period of imprisonment, for others there was significant economic opportunity. Nonetheless the God-fearers found in the dislocation the bitter experience of being separate from the promised land. ‘How can we sing the Lord’s song in a strange land’ (Psalm 137:4) was their lament- away from Zion, apart from God their conviction.

The shift in which God was encountered away from the promised land was seminal. This new experience of God opened the way for faith to express itself, liberated from location even when the land remained a promise and a return a firm expectation. This discovery (witness the visions of Ezekiel by the Kebar river) was less a theological paradigm shift – Yahweh had long been worshipped as the God of the heavens and the earth but it lifted the spatial locus of God away from one particular piece of land and suggested there was not one single lens through which the Lord was revealed and made known.

In the New Testament we might cite the experience of Paul relayed to us in 2 Corinthians 12:1f or the apostle languishing in a Roman jail but full of resurrection hope and confidence (Phil. 3:10). Both of these show that the context does not constrict a faith which cannot see the end point but invites faith and trust. Faith is shaped by the context but is not eroded by it.

How do these observations impact us today? It is easy to try to discover a moral or theological purpose in the events around us: what does this mean or what is God teaching? Although understandable, they are probably the wrong questions to ask. Behind faith’s expression, the idea that God is directing events as might some divine chess player, is erroneous. The experience of the exodus and of exile suggests that there is a great deal to be learned and that the art of watchful reflection renders answers that are less about solutions so much as directions, how to remain faithful when life is squeezed and challenging.

The church shares in the deprivations experienced across society at present. Worship is restricted indoors, social gatherings problematic and for ministers, much of the face to face contact whether in crisis situations or more generally, extremely difficult to sustain. A great deal of ministry has been restricted or diminished so that disorientation and uncertainty are real challenges. And yet within that, there has been the reorientation of worship and mission on-line and as we approach Christmas a creativity around the use of carols and winter-tide celebration suggesting adaptation is more natural and instinctive than we might have supposed.

In the New Testament the witness of St Paul was that he did not know the ‘distant scene’ but knew he must be faithful to the very end. This resolve was not simply clinging to a creed which had no expression shaped by immediate events. It was rather about re-learning and discovering new things in the infinite mercies of God. The opportunities to share Christ with the whole prison guard were not just happy coincidences, but because Paul discovered a purpose within the situation if less clear what the end might involve. Is there an extent to which God calls us to continuous uncomfortability because from within this pressure, life appears? St Paul held the reality of the cross and resurrection together in his letter to the Corinthian Christians precisely because when death is at work, there is resurrection life too (2 Cor. 4:12).

Learning to understand what is occurring around and within us invites a patient waiting which is at odds with high speed life and progress. It allows context to open new avenues for reflection about where purpose is discovered rather than reasons for something occurring. Ultimately it calls us all, disciples and ministers alike to be tethered to the good ways of God, not to lose heart and to live with what the Church needs to learn even if this feels like pennies from heaven and only a few of them.

+Andrew Bangor

Diliau’r nef?


Gyda chyfyngiadau’r cyfnod clo yn disgyn ar lawer o’r wlad unwaith eto a mwy o bobl yn cael eu heintio, mae ein sylw, eto fyth, yn cael ei hoelio ar realiti ansicrwydd. Nid yw’r ansicrwydd hwn yn gyfan gwbl annisgwyl; roedd gwleidyddion a gwyddonwyr meddygol wedi rhybuddio y byddai ail don y pandemig yn cyrraedd erbyn misoedd y gaeaf. 

Ond daeth yr ail don yn gynharach na’r disgwyl, sy’n codi’r cwestiynau a yw polisi cymdeithasol wedi cyfrannu’n uniongyrchol at amseriad a lledaeniad y firws. Yr hyn sy’n gwneud yr ail don mor niweidiol yw ei bod yn bygwth unrhyw adfer ar ôl y cyfnod clo cyntaf. Mae busnesau’n honni fod yr ail gyfnod clo hwn yn tanseilio’r adfer ar ôl y cyfnod clo cyntaf, yn creu ansefydlogrwydd ac yn niweidio hyder, sydd eisoes yn hynod fregus. Mae’n ymddangos mai ansicrwydd sefydlog fydd y ‘normal newydd’ ac y bydd yn anodd, ac yn broblem paratoi, hyd yn oed y cynlluniau mwyaf syml.

Mae effeithiau’r pandemig ar swyddi a ffyniant yn amlwg ac yn real, ac er bod astudiaethau ar raddfa a difrifoldeb y difrod ar iechyd meddwl yn dal ar y gweill, dim ond ychydig iawn sy’n amau y bydd canlyniadau’r cyfnodau clo yn ddwys ac yn hir dymor. Yr hyn sydd wedi gwneud her y pandemig hwn mor neilltuol yw nad ydym ni, ers yr ail ryfel byd, wedi arfer â’r math o amddifadedd y mae’n ei greu. Dydyn ni, yng ngorllewin Ewrop, ddim wedi arfer dygymod â gorfod byw gyda’r math o fywyd bregus mae ein brodyr a’n chwiorydd mewn rhannau eraill o’r byd yn ei gymryd yn ganiataol.  

Dyw’r heriau mae’r eglwys yn wynebu fawr gwahanol i rai mewn rhannau eraill o gymdeithas – colli economi, cefnogwyr, morâl ac efallai, yn waeth na dim, colli gweithgareddau a dod at ein gilydd. Pan mae llawer iawn o’r ffordd rydyn ni’n gweld ein gilydd wedi gwreiddio yn y pethau rydym ni’n eu gwneud, gallai colli hynny sigo ein hunaniaeth. Yn ôl rhai arwyddion cynnar, gallai rhai gweinidogion a rhai eglwysi, wedi’u hamddifadu o’r tasgau allweddol, ei chael yn anodd i ail uniaethu neu gynnal gweledigaeth o weinidogaeth sy’n nerthu.

Y cwestiwn rwyf eisiau ei drafod yn y papur hwn yw a oes yna enghreifftiau yn yr Ysgrythur a allai fod yn fodel  o fodolaeth a diben i’n cynnal ar adeg fel hyn o amddifadedd. Byddaf yn ystyried yn fyr rai digwyddiadau allweddol a thrafod a yw’r awydd dealladwy i allu rhagweld  a gwybod, yn y pendraw, yn cul de sac ac a fyddai gwersi sy’n canolbwyntio ar ddisgwyl a gwrando yn fwy buddiol yn y pendraw.

Mae’r Ysgrythur Sanctaidd yn llawn o enghreifftiau o dduwioldeb yn cael ei gyflwyno mewn iaith bygwth-erfyn-iachawdwriaeth (weithiau mewn gwahanol drefn) ac o gysyniad.  Mae’r Salmydd (Salm 64:1f), er enghraifft, yn galw ar Dduw i glywed ac yna weithredu yn wyneb gelynion; daeth proffwydi megis Elias yn gyfrwng traddodi, yn aml yn wyneb anawsterau enbyd (1 Brenhinoedd 17:7f).  Roedd hyd yn oed frenhinoedd, oedd yn aml yn achosi yn hytrach na datrys helyntion, weithiau’n cydnabod eu dibyniaeth ar Dduw yn wyneb her (2 Cronicl  20:12).  Yng nghyd-destun bygythiad firws, mae colli’r rhyddid rydym ni’n ei gymryd yn ganiataol, a cholli cyfleoedd a swyddi, yn taro tant gyda’r hanesion hyn o fygythiadau a heriau.  

Mae bygythion o bla a heintiau yn gyffredin iawn yn yr Ysgrythurau.  Yn stori’r ecsodus, daeth y clefyd nychu yn uniongyrchol oddi wrth Dduw.   Nid dyma’r tro cyntaf i haint ddod fel barn – teimlodd Pharo ganlyniadau twyll Abram oherwydd Sarai.  Mae’r ddedfryd hon a ‘gamleolwyd’ yn canolbwyntio llai ar wrthrych y ddedfryd nac ar y drosedd o dorri gorchymyn a chyfraith ddwyfol.  Mae’r hyn sy’n ymddangos yn ddiwahân, hyd yn oed yn afresymol, yn colli’r pwynt;  mae’r stori ynghylch y cysylltiad clos rhwng Duw a chyfraith, sydd wedi’i wau i ddeunydd y cread.  Mae torri’r gyfraith yn drosedd yn erbyn Duw, waeth pwy sydd ar fai. 

Ond mae yna hanesion eraill yn yr Ysgrythurau, a ddylai fod yn yng nghanol y llwyfan ar hyn o bryd, sy’n gwahodd yr eglwys i ail ddysgu’r patrymau a’r rhythmau oedd wedi ei harwain yn y gorffennol ac a allai ei harwain eto.  Realiti’r pla yn y salmau yw’r bygythiad sy’n gwahodd erfyn a gwaredigaeth.  Ond nid yw bagl yr heliwr na phla difäol yn ddim o gymharu â iachawdwriaeth Iahwe os bydd y ffyddloniaid yn gwneud y Goruchaf yn amddiffynfa (Salm91). 

Yr hanesion sy’n gosod y seiliau mwyaf amlwg ar gyfer gweithio yw’r digwyddiadau mwyaf sylfaenol yn yr Hen Destament.  Mae profiadau’r yn yr anialwch yn Ecsodus  a’r hanesion o garchar ac o alltudiaeth yn dyst i’r un profiad o her a bygythiad.   Mae’r ddau hefyd yn disgrifio cysylltiad newydd â Duw ac o ail ffurfio patrymau a dealltwriaeth sefydlog.  Yn y ddau hanes, ai yn digwydd yr un pryd mewn hanes â’r ‘digwyddiadau’ ai peidio, mae yna addewidion penodol yn dangos canlyniad penodol a hefyd orchmynion mwy cyffredinol sy’n awgrymu fod ymateb i’r heriau gyda ffyddlondeb a dim mwy yn hollol dderbyniol.  Hyd yn oed pan nad yw’r patrwm hwn yn hollol gyson, mae’n ddigon cyson i awgrymu nad ‘atebion’ yn unig sydd yma ond ymateb ffyddlon. 

Mae nodweddion stori Ecsodus yn ddrama epig o’r tro cyntaf y mae Moses yn cyfarfod â Duw a’i anfodlonrwydd i wneud dim llawer mwy na bugeilio’r praidd hyd at y foment y mae’n sylweddoli na fydd yn gweld gwlad yr addewid yr hiraethodd gymaint amdani.  Yn rhedeg trwy lawer o lyfrau cynnar yr Hen Destament mae’r disgrifiad o sut y ffurfiwyd yr Hebreaid yn genedl.  Yn dilyn bygythiad Pharo, daw bygythiad newydd, sef dysgu bod yn ffyddlon yn ehangder yr anialwch.   Y cyfnod o grinder yw’r cyfnod o sefydlu’r gyfraith.  Mae’r cyferbyniad rhwng tirwedd clir y ffin gyfreithiol a bywyd mwy bregus o amddifadedd yn awgrymog.  

Daw’r anialwch digroeso yn gyd-destun felly ar gyfer y ffurfiant y mae’r gyfraith yn gofyn amdano.  Mae yna her ymhlyg yn y ddau: mae natur o’u cwmpas yn giaidd a chreulon, ac nid yw gofynion y gyfraith yn llai llym.  Mae un yn dangos y cyd-destun, y llall yn dangos y ffordd o fyw ynddo. 

Mae’r alltudiaeth hefyd yn cynnwys taith a dadleoli.  Y tro hwn, o Jerwsalem i Fabilon. I rai, roedd hwn yn gyfnod o garchar, i eraill roedd yn gyfle gwych i fanteisio’n economaidd.  Ond er hynny, roedd cael eu dadleoli o wlad yr addewid yn brofiad chwerw i’r rhai oedd yn ofni Duw.  ‘Sut y medrwn ni ganu cân yr Arglwydd mewn tir estron (Salmau 137.4) oedd eu cri – ymhell o Seion, ymhell o Dduw eu hargyhoeddiad. 

Roedd y symudiad yn y ffordd yr oedd Duw’n cael ei weld ymhell o wlad yr addewid yn sylfaenol.  Agorodd y profiad newydd o Dduw y ffordd i ffydd fynegi ei hun, wedi’i rhyddhau i’i dadleoli, hyd yn oed pan oedd y wlad yn dal yn addewid bod dychwelyd iddi’n ddisgwyliad cadarn.  Roedd y darganfyddiad hwn (fel yng ngweledigaethau Eseciel wrth afon Cebar) nid yn gymaint o newid y patrwm diwinyddol – roedd Iahwe wedi cael ei addoli’n Duw nefoedd a daear ers cryn amser – ag o godi Duw o le penodol, o ddarn penodol o dir, ac awgrymu nad un ffordd yn unig sydd yna o edrych ar, a darganfod, a dod i adnabod, yr Arglwydd.  

Yn y Testament Newydd, gallwn gyfeirio at brofiadau Paul sy’n cael eu hadrodd yn 2 Corinthiaid 12:1f neu o’r apostol, mewn carchar Rhufeinig ond yn llawn gobaith a hyder o’r atgyfodiad (Philipiaid  3:10).  Mae’r ddau yn dangos nad yw’r cyd-destun yn cyfyngu ar ffydd nad yw’n gallu gweld beth yw’r diwedd ond sy’n gwahodd ffydd ac ymddiriedaeth.  Mae ffydd yn cael ei ffurfio gan gyd-destun ond nid yw’n cael ei erydu ganddo.  

Sut y gallai’r sylwadau hyn effeithio arnom ni heddiw? Mae’n hawdd ceisio darganfod diben moesol neu ddiwinyddol yn y digwyddiadau o’n cwmpas: beth mae’n ei olygu neu beth yw gwers Duw? Er yn ddealladwy, mae’n debyg nad dyma’r cwestiynau y dylid eu gofyn.  Y tu ôl i fynegiant ffydd, mae’r syniad fod Duw yn cyfeirio digwyddiadau, fel rhyw chwaraewr gwyddbwyll dwyfol, yn gyfeiliornus.  Mae’r profiad o ecsodus ac o alltudiaeth yn awgrymu fod yna gryn dipyn i’w ddysgu a bod y grefft o ystyried yn fyfyrgar yn dod ag atebion sy’n awgrymu nid yn gymaint atebion ond cyfarwyddiadau, sut i aros yn ffyddlon pan fo bywyd yn  gwasgu ac yn heriol. 

Mae’r eglwys yn rhannu’r amddifadedd sydd i’w deimlo ar draws cymdeithas ar hyn o bryd.  Mae cyfyngiadau ar addoli o dan do, problemau ynghylch cyfarfodydd cymdeithasol ac, i weinidogion, bod llawer o’r cysylltiadau wyneb yn wyneb, mewn argyfwng neu’n fwy cyffredinol, yn hynod o anodd eu cynnal.  Mae llawer iawn o weinidogaeth wedi’i gyfyngu neu wedi crebachu gymaint nes bod dryswch ac ansicrwydd yn heriau gwirioneddol.  Ac eto, o fewn hynny, mae yna ail drefnu addoli a chenhadu ar lein, ac, wrth i’r Nadolig ddynesu, mae yna greadigedd o amgylch defnyddio carolau a dathliadau’r gaeaf sy’n awgrymu fod addasu’n fwy naturiol a greddfol nag a fydden ni’n dybio. 

Yn y Testament Newydd, tystiolaeth Sant Paul oedd nad oedd yn adnabod yr ‘olygfa bell’ ond ei fod yn gwybod bod yn rhaid iddo fod yn ffyddlon tan y diwedd un. Nid dal i lynu at gredo nad oedd digwyddiadau bob dydd yn rhoi mynegiant iddo oedd y penderfyniad hwn.   Yn hytrach, roedd yn golygu ail ddysgu ac ail ddarganfod pethau yn nhrugaredd di-derfyn Duw.  Nid cyd-ddigwyddiad hapus oedd y cyfle i rannu Crist gyda holl swyddogion y carchar, roedd Paul wedi darganfod diben yn y sefyllfa, er nad oedd yn amlwg beth fyddai’n digwydd yn pen draw.  A oes yna fesur ar y graddau y mae Duw’n galw arnom ni i anghyfforddusrwydd parhaus, oherwydd, o fewn pwysau o’r fath, y mae bywyd yn ymddangos.  Mae Sant Paul yn cadw realiti’r groes a’r atgyfodiad gyda’i gilydd yn ei lythyr at Gristnogion Corinth oherwydd, yr union adeg y mae marwolaeth wrth ei waith, mae bywyd yn atgyfodi hefyd (2 Corinthiaid 4:12). 

 Mae dysgu a deall beth sy’n digwydd o’n cwmpas ac oddi mewn i ni yn golygu disgwyl yn amyneddgar, sy’n wahanol iawn i ruthr bywyd a chynnydd.  Mae’n caniatáu’r cyd-destun sy’n agor llwybrau newydd i fyfyrio a dyna pryd mae diben yn cael ei ddarganfod, yn hytrach na’r rheswm pam fod rhywbeth yn digwydd.  Yn y pen draw, mae’n galw arnom ni i gyd, yn ddisgyblion ac yn weinidogion fel ei gilydd, i gael ein rhwymo wrth arferion da Duw, i beidio â digalonni ac i fyw gyda’r hyn y mae’n rhaid i’r Eglwys ei ddysgu, hyd yn oed os yw hyn yn edrych fel diliau’r nef, a diliau digon pitw hefyd.

+Andrew Bangor

Y Normal Newydd?

Normal Newydd? Gwasanaeth awyr agored yn Eglwys S Mihangel, Llanfihangel Din Sylwi (Bro Seiriol, Ynys Môn). Cynhaliwyd y gwasanaeth tu allan adeilad yr eglwys oherwydd bod mwy o bobl am fynychu nag y gallant ffitio y tu mewn i’r adeilad o dan gyfyngiadau Cofid-19 presennol.

This text is available in English here

Mae llawer yn ceisio dod i ddeall y goblygiadau i’r wlad yn sgil pandemig Covid-19. Mae rhai lleisiau’n dadlau dros ddychwelyd at y ffyrdd traddodiadol sy’n gyfarwydd inni’i gyd. Mae eraill yn gofyn inni ystyried mai dyma’r cyfle i ailwampio bywyd a chymdeithas yn gyfangwbl: mae’r hen ddulliau wedi torri a does dim trwsio arnyn nhw. Yr hyn sydd ei angen, medden nhw, ydy dim byd llai na mynegiant newydd o fywyd, gan gyflwyno blaenoriaethau a ffocws newydd i gymdeithas.

Mae llawer o’r drafodaeth wedi ei chynnal dan deitl ‘y normal newydd’ ac wedi llithro’n gyfleus i ryw rigol o dderbyn priodoldeb yr ymadrodd yn dawel, ddi-gwestiwn fel sylfaen i fynegiant cywir ac addas o’r sefyllfa. Ond ydy hyn yn wir? Yn y papur hwn, dwi am edrych ar yr ymadrodd hwn mewn perthynas â’r eglwys yn bennaf ond hefyd, holi p’un ai a all greu pwysleisiadau sy’n berthnasol i gymdeithas yn ehangach.


Mae’r gair ‘newydd’ yn un hyblyg tu hwnt. Mae’n gyffredinol iawn, heb gyfeiriad penodol. Yn y cyd-destun hwn, mae ‘newydd’ fel arfer yn golygu ‘gwahanol’. Wrth siarad, fe fyddwn ni’n sgwrsio am yr hyn ‘a fydd’ rhyw ddydd, rhyw bryd, rhyw fodd, fel tase hynny am fod yn ddigon gwahanol i’r hyn a ‘fu’, fel y gallwn ni gyfeirio ato fel ‘newydd’. Pan ystyrir ‘newydd’ fel datblygiad economaidd yn bennaf, fe fydd yn wynebu beirniadaeth gyfiawn ei fod yn hyrwyddo modd o ddeall cyfalafiaeth sy’n talu fawr o sylw i’r amgylchedd. Mae’r cynnydd a’r twf sy’n cael ei wthio a’i hyrwyddo’n ddiddiwedd yn gallu bod yn dreisgar ac arwain at ecsbloetio, gan gynnig ffordd i’r pwerus ddod yn fwy pwerus.  Yn wir, digon posib y gellid dadlau’n gyfiawn dros lai o’r ‘newydd’ ac ailosod rhywfaint o’r ‘hen’, os oes doethineb i’w gael yno. Tra bydd rhai’n gweld hyn fel enghraifft arall o sefydliad yn cymryd cipolwg cyson yn ôl ar ryw gyfnod euraidd honedig yn y gorffennol, mae hefyd yn gofyn inni ystyried pob cam a datblygiad yn ofalus yn wrthrychol cyn bod penderfyniadau’n cael eu gwneud. Er nad ydy cyfeirio at hanes ailagor y pydewau yn Genesis 26:18 o bosib yn sail ddigonol i’w ddyfynnu ar gyfer pob newid arfaethedig, ond mae’n awgrym o’r ffordd mae mynd i’r afael â diffygion trwy ryw fodd gwahanol i ddatblygu yn enw cynnydd yn unig. Mae’r stori hynafol hon, gyda’r islais o dyndra gwrthwynebus a styfnigrwydd disymud yn codi cwestiynau am y ffordd rydyn ni’n enwi ein dadleuon ac a oes, mewn gwirionedd, unrhyw ateb llwyr yn bosib i’r rhain cyn inni ddychwelyd at yr hyn a ddaeth â bywyd a bendith inni yn y lle cyntaf.      

Mae’r lleisiau sy’n dadlau fod Covid-19 yn caniatáu ailadeiladu economaidd sy’n benodol ‘wyrdd’ yn ymddangos fel tasen nhw’n colli tir i’r rhai sy’n dadlau fod y trafferthion a’r heriau economaidd mor fawr fel bod yr heriau amgylcheddol yn gorfod ildio blaenoriaeth i’r angen am adferiad economaidd. Mae grym y ddadl hon yn ddilys, pwerus a thaer yn y trafodaethau yn ymwneud â chytundebau masnach newydd yn dilyn ein hymadawiad â’r Undeb Ewropeaidd. Mae’n mynd i’r afael â mater presennol cyllid a chyflogaeth cenedlaethol a gwasanaethau angenrheidiol. I’r Eglwys, sy’n wynebu materion ynglŷn â phwy fydd yn dychwelyd i addoli’n gyhoeddus o ran niferoedd, breuder nifer o’n gwirfoddolwyr ac ariannu’r weinidogaeth bresennol, mae’r elfennau sy’n eu’n gyrru, er yn wahanol eu natur, yn ddim llai real.

Mae’r wireb ganlynol yn un y gellir dysgu oddi wrthi: gyda phob her daw cyfle. Yr hyn sydd gan yr Eglwys ddigonedd ohono, wrth gwrs, ydy eiddo a mannau agored, yn bennaf adeiladau eglwys a mynwentydd. O ran mannau agored, mae rhai ohonyn nhw’n cael gofal tyner eglwys neu grŵp cymunedol lleol, ond mai eraill yn aml yn cael eu hesgeuluso. Mae’r mudiad ail-wylltio tir (a dad-ddofi bywyd yr eglwys yn ddiweddar), hyd yn oed os na chawson nhw groeso llwyr, wedi bod yn fodd i atgoffa cymdeithas fod amrywiaeth, nid yn unig yn drefniant da gyda natur, ond yn gyfle i ymgysylltu gyda’r rhai hynny sydd heb fod yn cyfranogi ym mywyd eglwys na chymuned. Fe all y cyfle i arbrofi’n briodol gyda mynwentydd eglwys, gyda bwriadau ail-wylltio a’r amgylchedd mewn golwg, brofi i fod yn un o’r mentrau mwyaf cyffrous y gallen ni, fel eglwys, ei ddarparu. Mae enghreifftiau lu lle mae arbrofi wedi digwydd gyda hyn ac wedi cael croeso. Mae’n annhebygol o fod yn ddrud, fe fyddai’n gwahodd rhanddeiliaid i gyfranogi, yn fodel da o stiwardio ac yn dangos ffydd ar waith.  

Ar lefel fugeiliol yn unig, mae’n bosib bod y ffordd rydyn ni’n gofalu am ein mynwentydd yn dweud rhywbeth, nid yn unig am ein gofal dros y byw, dros berthnasau, ond hefyd yr hyn a gredwn am yr atgyfodiad.    

Os oes gan yr uchod unrhyw werth mewn perthynas â mynwentydd, gellid dweud yr un peth am adeiladau eglwysi. Y gwahoddiad bellach ydy symud o weld y llefydd hyn fel mannau cyfarfod i’r ffyddloniaid at wagle neu ofod i ailddychmygu traddodiad, ailfeddwl ac adfer hanes a doethineb. Hyn oll er lles a budd i’r gymuned gyfan ac nid cymuned y ffydd yn unig. Wrth inni ystyried fod y rhan fwyaf o’n heglwysi’n aros ynghau yn ystod yr wythnos, mae’r her i bob cymuned eglwys yn sylweddol.

Mae’r potensial sydd gan ein hadeiladau i fod yn fannau i adrodd ein stori o’r newydd, canolfannau gyda gwagleoedd mewnol (heb orfod tramgwyddo rheolau na rheoliadau) a all ddisgrifio a hwyluso ffydd newydd a gweinidogaeth newydd, yn gofyn am well dychymyg a dewrder nag a welwyd dros yr 50 mlynedd ddiwethaf, ond mae’n gwbl bosib os ydy’r arweinyddiaeth yn eofn ac yn fodlon mentro a cheisio ailddiffinio’r hyn a ddeellir ydy gweinidogaeth.  

Bydd llawer yn gweld datblygiad o’r fath yn gyfeiliornus a mynnu diwedd i’r holl ddiwygio hyn. Does wybod yn union pwy fydd yno i dalu’r deyrnged olaf ac wylo ar lan bedd yr ‘ymadawedig beth’. Ond un peth sy’n sicr, fe ddylen ni, fel disgyblion Cristnogol, sicrhau nad ydyn ni’n ffarwelio â’r union beth sy’n dod â bywyd ac egni i fyd sydd mewn taer angen newyddion da.

Os oes gwersi i’w dysgu gan yr eglwys ac y gwelir ailwampio bywyd ac egni, mae hyn yr un mor wir hefyd i gymdeithas ar y cyfan. Mae’n annhebygol o ymddangos mewn unrhyw faniffesto gwleidyddol nac arwain at ennill etholiad, ond fase chi’n cytuno fod ailgydio mewn ymdeimlad o gymdogaeth yn un o ganlyniadau cadarnhaol, er mor annisgwyl, y pandemig? Yr enghreifftiau o gymunedau’n cydweithio er lles eraill, yn enwedig y bregus a’r rhai dan anfantais? Nid ‘newydd’ ydy’r rhain – maen nhw cyn hyned ag amser dyn ar y ddaear ac yn rhai sydd angen eu hailfeithrin a’u hadnewyddu o genhedlaeth i genhedlaeth.


Ond mae yna ‘hen’ arall i’w ailddarganfod yma ac mae’n canoli ar y diddordeb sydd o’r newydd mewn pererindota. Mae arloeswyr diwinyddiaeth y pererin wedi ein hatgoffa fod y daith cyn bwysiced â’r cyrraedd a bod bywyd, yn ei hanfod, yn fwy byrhoedlog, newidiol a datblygol na’r drefn sefydlog sy’n deillio o arferion a phatrwm bywyd cyson. Mae’r awgrym na chawn ni fyth eto, efallai, fwynhau unrhyw beth a ystyrir yn ‘normal’ am fod yn fygythiad gwirioneddol i rai ond fe all fod yn wir fod newidiadau a symudiadau ysbeidiol a sydyn yn amddifadu cymdeithas, ac felly’r eglwys, o’r realaeth hon am byth. Ni ellir pwysleisio digon tystiolaeth yr eglwys yn y ddeinameg hon, gan y bydd yn canu cloch gyda chymdeithas sydd, heb unrhyw naratif crefyddol, yn deall eto fod bywyd yn wirioneddol ansicr a chyfnewidiol. Ond hanfod neges Cristnogaeth erioed ydy nad ydyn ni’n gorfod teithio wrth ein hunain. Mae’r gwahoddiad yma rŵan, fel y bu trwy amser, i gerdded gyda Duw trwy holl dymhorau bywyd. Mae hyn yn cynnig angorfa ar y daith neu’n fwy priodol, cyfeillach ac efallai rhywfaint o gyfeiriad.

Bydd gofyn i’r eglwys ailddarganfod ei thystiolaeth i’r ddeinameg hon hefyd. Os ydy adeiladau’n cael eu cynnig fel mannau i ddarganfod ac arbrofi, mae’n bosib hefyd y bydd angen i fywyd mewnol yr eglwys gael ei fynegi fwyfwy y tu allan i’r adeiladau hyn, mewn grwpiau llai, gyda phwyslais newydd ar y rhyngwyneb rhwng cymdeithas sydd, ar y cyfan, yn ddifater ynghylch yr eglwys o ran gwerthoedd ac ysbrydolrwydd. Oddi allan i strwythur ei meini sefydlog, efallai y gwnaiff yr eglwys ei hun ddysgu ailddarganfod anian cyneddfau’r pererin a holl ystyr ei bodolaeth, sef i fynd a rhannu’r newyddion da mewn gair a gweithred. Mae ein profiad o’r pandemig hwn wedi rhoi rhyw gipolwg inni o’r hyn sy’n bosib a bod gan yr eglwys y modd a’r gallu i chwim a hyblyg i ymateb i newid. Er nad ystyriaethau economaidd fydd yn gyrru’r camau hyn yn bennaf, mae’n rhaid cyfaddef fod costau gwresogi a goleuo adeiladau am gyfnodau gweddol fyr yn sylweddol.


Yn y papur hwn, dwi wedi ceisio archwilio rhai o’r ddeinameg sydd efallai’n bodoli ar hyn o bryd. Dwi wedi canolbwyntio ar yr ymadrodd ‘y normal newydd’ ac wedi ceisio dangos ei ddiffygion mewn modd o drïo deall ein sefyllfa bresennol. Dwi wedi awgrymu fod yr argyfwng a amlygwyd ac a ddigwyddodd fel canlyniad i Covid-19 yn gofyn inni ail-werthuso rhai o’r rhinweddau y mae rhai, efallai, yn eu hystyried yn ‘hen ffasiwn’ ond y gellid eu cymhwyso’n ehangach yng nghyd-destun bywyd eglwys. Mae’r ffocws ar eglwys fel lle y gellid archwilio’r pethau hyn orau yn arwydd o hyder yn y Duw sy’n gwneud popeth yn newydd ac eglwys sydd wastad ar ei gorau pan fo hi’n ddewr ac yn gwrando ar yr Un sy’n dweud, ‘Dilyn fi’.+Andrew Bangor

Recent Posts

Recent Comments





Get in touch

Quickly communicate covalent niche markets for maintainable sources. Collaboratively harness resource sucking experiences whereas cost effective meta-services.